ตำนานเมืองลี้ หรือเวียงเจดีย์ ตามที่ได้มีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรนั้นปรากฏหลักฐาน ในพับสา เขียนเป็นอักขระล้านนาไทยกล่าวว่าในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๗ ชาวไทยที่อาศัยอยู่ในแคว้น สิบสองปันนา และสิบสองจุไทย ถูกชาวไทยใหญ่รุกรานจึงได้ถอยร่นลงมาจนถึงหลวงพระบาง ซึ่งขณะนั้นพวกขอมมี อิทธิพลครอบคลุมชาวไทยอยู่ เมื่อสามารถรวบรวมคนไทยได้เป็นบึกแผ่นดีแล้วก็คิดแข็งขืนไม่ยอมตกอยู่ ภายใต้อำนาจของขอมอีกต่อไป จากนั้นได้รวบรวมเอาอาณาเขต แถบใกล้เคียงโดยให้ขึ้นตรงต่อหลวงพระบาง โดยมีแม่น้ำกกเป็นเขตแดน แม่น้ำนี้มีพระยานาคชื่อ ศรีสัชนาลัย เป็นใหญ่ปกครอง จึงเรียกหลวงพระบาง อีกชื่อหนึ่งว่า “ศรีสัชนาลัย” นับว่าเป็นเมืองที่มีความรุ่งเรืองมากที่สุดในยุคนั้น จากความรุ่งเรืองนี้เองทำให้ “พระยาฮ่อ” ยกทัพมาตีจนเมืองหลวง พระบางแตก เจ้าเมืองหลวงพระบางเสียชีวิต พระนางจามรี ผู้เป็นชายา เล็ดลอดหนีออกจากเมือง มาได้แล้วรวบรวมกำลังคนได้พอสมควรจึงพากันอพยพลงมาอยู่ใต้เมืองทิปละ หรือเชียงใหม่ในปัจจุบันนี้ ที่นี่เองที่มีช้างมงคลเชือกหนึ่ง อาศัยหากิน พระนางจามรีได้อธิษฐานต่อเทพารักษ์เอาช้างมงคลเชือกนั้น เป็นที่ตั้งให้ช้างนำไปสู่ดินแดนทีเหมาะสำหรับตั้งเมืองช้างนั้นได้ออกเดินทาง ล่องลงมาตามน้ำแม่ระมิงค์ลงมาจนถึงแม่น้ำลี้ เลาะเรื่อยมาจนกระทั่งถึงชัยภูมิ แห่งหนึ่งที่มีลักษณะราบเพียงสวยงามเหมาะที่จะใช้ตั้งบ้านเรือน จึงได้หยุด ตั้งมั่นอยู่ที่นั่น สถานที่แห่งนี้มีหินก้อนหนึ่งมีลักษณะสัณฐานเหมือน ไข่นกยูง ช้างได้เอากิ่งไม้และดอกไม้วางไว้ที่หินก้อนนั้นแล้วแสดงกิริยา ๕ อย่าง คือ ร้อง คุกเข่า นอนลง ยกงวงขึ้นแล้วจึงลุกขึ้นเดินไปยังที่ซึ่งเหมาะสำหรับที่จะสร้าง เมืองช้างได้เดินวนเวียนอยู่บริเวณนนั้น ๓ รอบแล้วบ่ายหน้าเข้าไปหมอบอยู่ ท่ามกลางที่จะสร้างเวียงนั้นแล้วช้างนั้นจึงได้ล้มลง พระนางได้สั่งให้เผาซากช้าง แล้วให้ก่อเจดีย์ขึ้นตรงบริเวณนั้น เจดีย์องค์นี้จึงมีชื่อเรียกว่า เจดีย์ดวงเดียวหรือพระธาตุดวงเดียว นั่นเอง หลังจากนั้นพระนางจามรี ได้สั่งให้ตั้งเมืองขึ้น ณ ที่แห่งนั้นเรียกว่า “ เวียงเจดีย์ ” ปัจจุบันนี้ ยังมีร่องรอยของคันน้ำคูดินของเมืองเก่าที่บริเวณพระธาตุดวงเดียว ตั้งอยู่เหลือให้เห็นบ้าง แต่ทว่าบางส่วนนั้นถูกถนนพหลโยธินตัดผ่านไปบ้าง ส่วนพระธาตุดวงเดียวนั้นเท่าที่หลงเหลือให้เห็นนั้นเป็น สถูปเจดีย์ ทรงสี่เหลี่ยมย่อมุม องค์เจดีย์มีรูปทรงสูงชลูด ส่วนยอดนั้นหักหายไป ปัจจุบันนี้พระธาตุดวงเดียว ได้ถูกก่อครอบใหม่ เป็นเจดีย์ทรงประยุกต์ที่ไม่มีรูปทรงที่เป็นเอกลักษณ์ดั้งเดิมเหลือให้ศึกษาอีกต่อไปแล้ว นอกจากนี้แล้วที่เวียงเจดีย์ยังมีแหล่งโบราณสถานเก่าแก่อีกแห่งหนึ่ง คือ วัดพระธาตุห้าดวง ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านสันดอยเวียง หมู่ที่ ๔ ตำบลลี้ อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน วัดนี้มีโบราณสถานสำคัญอย่างหนึ่ง คือ “ พระธาตุห้าดวง “ ซึ่งมีประวัติความเป็นมาเกี่ยวโยงไปถึงสมัยพุทธกาลกล่าวถึงพระพุทธองค์มาประทาน พระเมโทธาตุแก่พวกลัวะ ต่อมาในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๗ พระนางจามรีได้มาจากหลวงพระบาง และเป็นผู้สร้างเจดีย์ขนาดเล็กขึ้นองค์หนึ่ง หลังจากที่อาณาจักรล้านนาได้ตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า ในพุทธศตวรรษที่ ๒๑ หลังจากนั้นท้าววงศ์ฝั้น ได้มาบูรณะเจดีย์ขึ้นใหม่ ในปี พ.ศ.๒๔๗๖ ครูบาเจ้าศรีวิชัยนักบุญแห่งล้านนา