ช้างเผือก คือช้างที่มีลักษณะต่างจากช้างธรรมดาทั่วไป ด้วยมีสีผิว นัยน์ตา และเล็บขาว จัดได้ว่ามีลักษณะที่หาได้ยาก จึงเป็นที่เชื่อกันว่าช้างเผือกเป็นสัตว์ที่เป็นมงคลให้แก่ผู้ที่เป็นเจ้าของ และเป็นเครื่องมงคลชนิดหนึ่งใน
สัปตรัตนะแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ได้แก่ จักรแก้ว ช้างแก้ว (ช้างเผือก ชื่อ อุโบสถ) ม้าแก้ว มณีแก้ว นางแก้ว คฤหบดีแก้ว และ ปรินายกแก้ว
ในจังหวัดลำพูน มีแม่น้ำอยู่สายหนึ่งชื่อว่าแม่น้ำลี้ จุดเริ่มต้นแม่น้ำลี้ อยู่เทือกเขาระหว่างเขตจังหวัดลำพูน อ.ทุ่งหัวช้าง ติดต่อกับเขตจังหวัดลำปางไหลไปทางทิศตะวันตก ผ่าน อ.ลี้ อ. บ้านโฮ่ง และกิ่ง อ.เวียงหนองล่อง สิ้นสุดที่บ้านดงหลวง ที่ชาวบ้านเรียกว่าดงสบลี้ (สบ หมายถึง ปากน้ำ ที่สิ้นสุดของสายน้ำ) แล้วไหลลงสู่แม่น้ำปิง ประชาชนที่อาศัยอยู่ใต้แม่น้ำลี้ใช้น้ำในการทำการเกษตรและอื่นๆ มาหลายชั่วอายุคน แม่น้ำลี้นี้จะมีน้ำไหลตลอดฤดูกาล ประชาชนได้รับความสะดวกสบายในการใช้น้ำมาตลอด
ประเพณีแห่ช้างเผือก จัดทำขึ้นเมื่อใด ปีใดไม่มีใครทราบ จากคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่ที่พอรู้ว่า ถ้าปีไหนเกิดวิกฤติการณ์ทางธรรมชาติบ้านเมืองเกิดแห้งแล้ง ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล แม่น้ำ-บ่อน้ำแห้งขอด น้ำกินน้ำใช้ไม่เพียงพอต่อความต้องการ ชาวบ้านจะจัดพิธีขอฟ้าขอฝนขึ้นมา โดยเฉพาะจะทำกันในช่วงเดือนกรกฎาคม(เดือนเก้า ของทางภาคเหนือ) ก่อนเข้าพรรษาเพราะเป็นฤดูกาลที่ชาวนาจะต้องหว่านกล้า (เอาเมล็ดข้าวเปลือกไปหว่านเพราะชำแล้วย้ายไปปลูกดำในนา) การทำพิธีขอฝนจะมีหลายพิธี เช่น การแห่ช้างเผือก การฟังธรรมเทศนาปลาช่อน (ปลาจ้อน-ปลาหลิม) และธรรมพญาคางคาก (คางคก) เป็นต้น ทำขึ้นกันอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือบางครั้งก็จัดรวมกันทีเดียว การฟังเทศนาธรรมปลาช่อนหรือพญาคางคากจะจัดขึ้นเป็นจุด ทำกันที่วัดบ้าง ตามแม่น้ำลี้บ้าง ทำกันเกือบทุกหมู่บ้าน แต่การแห่ช้างเผือกนั้น ส่วนมากจะเป็นประชาชนที่อยู่แถบ ต.ศรีเตี้ย ต.เหล่ายาว บ้านดงหลวงคือที่บ้านศรีเตี้ย บ้านทุ่งโป่ง ต.หนองล่อง ชาวบ้านจะป่าวประกาศให้มาชุมนุมกันที่ริมท่าน้ำ แล้วจัดทำพิธี ให้ผู้เชี่ยวชาญเรื่องการจักสาน เอาไม้ไผ่มาจักสานเป็นรูปช้างขนาดพอประมาณ หุ้มด้วยผ้าขาวหรือดอกฝ้ายขาวตกแต่งให้งดงาม เอาตั้งไว้บนคานหาม ซึ่งจะมีคนหามจำนวน 4 คน เมื่อทำเสร็จแล้วจะนิมนต์พระสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ สวดขอฝน ฟังเทศน์ ถวายทานช้างเผือก เมื่อเสร็จพิธีทางศาสนาแล้วชาวบ้านจะนำช้างเผือกแห่ไปตามลำน้ำลี้ โดยแห่ตั้งแต่ปลายน้ำไปสู่ต้นน้ำ โดยการแห่จะทำการส่งต่อกันเป็นทอดๆ ของชุมชนต่างๆที่อาศัยอยู่ตามลุ่มน้ำลี้ ในช่วงเวลาที่มีการประกอบพิธีกรรมแห่ช้างเผือก จะมีการฟังธรรมแม่น้ำลี้ เทศนาปลาช่อน ฟังธรรมพญาคางคาก (คางคก) ซึ่งเป็นพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาควบคู่กันไปด้วย
ช้างเผือกเป็นช้างมงคลหากเกิดขึ้นในบ้านเมืองใด จะทำให้บ้านเมืองนั้นอุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร เครื่องอุปโภคบริโภค มีฝนตกต้องตามฤดูกาล บ้านเมืองจะชุ่มฉ่ำอยู่เย็นเป็นสุข ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ จะชนะศึกศัตรูหมู่มารทุกหมู่เหล่า ช้างเผือกเมื่อเกิดมีในบ้านเมืองใด ชาวบ้านหรือเจ้าของช้างส่วนมากมักจะต้องนำช้างไปถวายเจ้าเมืองผู้ครองนครบ้านเมืองนั้น ชาวบ้านหรือเจ้าของช้างจะไม่เลี้ยงเอาไว้เหมือนช้างเชือกอื่นๆ
ลักษณะของช้างเผือกหรือช้างมงคลนั้น นักปราชญ์ท่านกล่าวไว้ถึงลักษณะ ๗ ประการ คือ
ตาขาว มีดวงตาสีขาวเรื่อๆเหมือนตาน้ำข้าว แก้วตาใส เรืองรองเป็นประกายแก้วผลึก
เพดานขาว มีเพดานปากขาวดุจเนื้อในของเผือกมัน
เล็บขาว มีเล็บขาวเหมือนงาของมันเองทั้งหมด หนังหุ้มเล็บสม่ำเสมอ
พื้นหนังขาว สีคล้ายหม้อดินใหม่ ทั่วสรรพางค์กาย
ขนหางขาว มีขนที่หางขาวเป็นพวงพุ่มลดหลั่นกันจนถึงน่องตอนล่างระหว่างเท้าหลัง
ขนขาว มีขนทั่วสรรพางค์กายเป็นสีขาวนวล แต่ละขุมชนมีเส้นขนออกสม่ำเสมอกันขุมละหนึ่งเส้นและยาวเสมอกัน
อัณฑะขาว มีสีคล้ายหม้อดินใหม่ คือมีของลับเมื่อแข็งตัวโผล่ออกมาจากนอกเบ้าจะมีสีขาวหรือสีเป็นเหมือนเนื้อของเผือกมัน หรือดุจสีของหม้อดินใหม่ ซึ่งมีสีค่อนข้างคล้ายดินอ่อน
ลักษณะที่กล่าวมาถือได้ว่าเป็นลักษณะของช้างมงคล มีเรื่องราวของช้างมงคลนี้ปรากฏในเวสสันดรชาดก คือ ในเมืองเชตุดร มีช้างคู่บ้านคู่เมืองเชือกหนึ่ง มีลักษณะอันเป็นมงคลเช่นที่ได้กล่าวมา อยู่ในพระราชวังของพระยาศรีสัญชัย ซึ่งมีพระเวสสันดรเป็นผู้ครองนคร ซึ่งมีพระราชหฤทัยใฝ่ในการให้ทานเป็นอันมาก และได้พระราชทานช้างเผือกเชือกนี้ให้แก่ชาวเมืองกลิงคราษฎร์ ซึ่งเกิดวิกฤคิการณ์ความแห้งแล้ง ฝนไม่ตกมาหลายปี น้ำในแม่น้ำลำคลองแห้งขอด พืชพันธ์ล้มตายเป็นจำนวนมาก ชาวเมืองจึงส่งตัวแทนเพื่อไปขอพระราชทานช้างเผือกต่อพระเวสสันดร
หลังจากที่ชาวเมืองกลิงคราษฎร์ได้ช้างเผือกไปแล้วนั้น ฝนฟ้าก็ตกต้องตามฤดูกาล ทำให้บ้านเมืองชุ่มฉ่ำ มีน้ำกินน้ำใช้ขึ้นมาทันที ชาวไร่ชาวนาได้ประกอบอาชีพทำไร่ทำนาอย่างอุดมสมบูรณ์
ความเชื่อของคนไทยกับช้างเผือก เป็นช้างที่เกิดขึ้นเพราะพระบารมีของพระมหากษัตริย์ แต่อันที่จริงช้างเผือก หรือช้างสำคัญ มี 3 ชนิดดังกล่าว ถ้าพระมหากษัตริย์พระองค์ใดมีช้างเผือกมาสู่พระบารมีจำนวนมาก ก็จะถือว่าเป็นมงคล บ้านเมืองอยู่เย็นเป็นสุข เมื่อสำนักพระราชวังตรวจ คชลักษณ์ว่าเป็นช้างเผือกหรือช้างสำคัญแล้ว ก็จะนำความขึ้นกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว โดยจะน้อมเกล้าฯ ถวายช้างสำคัญ และมีพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวางช้างสำคัญ พระมหากษัตริย์องค์ใดได้พบช้างเผือกเป็นจำนวนมาก แสดงว่า พระมหากษัตริย์พระองค์นั้นทรงถึงพร้อมด้วยบุญญาภินิหารบารมีมากและมักถวาย พระนามพระองค์ว่า พระเจ้าช้างเผือก ดังเช่น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งกรุงศรีอยุธยา เป็นต้น
ที่มาข้อมูล : เอกสารเผยแพร่ “ฟื้นฟูประเพณี แห่ช้างเผือกลุ่มน้ำลี้ วันที่ 1-14 มิถุนายน 2548” จากมหกรรมฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมลุ่มน้ำลี้ กรมส่งเสริมคุณภาพและสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม